Door de introductiecursus comparative history had ik me met de nodige motivatieproblemen heen gelambald, maar bij het opzetten van m’n onderzoeksvoorstel kwam ik pas echt tot de conclusie dat de comparatieve, haast sociologische benadering van geschiedenis een drama is. Begrijp me niet verkeerd, economisch historici kunnen er vast leuke dingen mee doen, en ook proto-comparative history was interessant, maar voor iemand met een interesse in intellectuele of ideeëngeschiedenis is het niet echt wat. De truc bij het toepassen van de methode is namelijk dat je een case opdeelt (kwantificiteert) in factoren die er al dan niet aan hebben bijgedragen en op die manier uitspraken kan doen over de oorzaken en gevolgen van bepaalde gebeurtenissen (zeg, wanneer factor X en Y vaak voorkomen in context Z, dan is de kans op gebeurtenis A heel reëel). En dat werkt lastig als je het toepast op, bijvoorbeeld, cultureel historische cases (Om nog maar te zwijgen over wat ‘echte’ wetenschapsfilosofen erover zouden zeggen. Iemand met een holistisch kennisbegrip als Quine zou bijvoorbeeld stellen dat de wereld, ook de historische wereld, niet is op te delen in losse hypotheses die per stuk zijn te toetsen aan de hand van enkele begrensde factoren, omdat uitspraken over de werkelijkheid per definitie samenhangen met de gehele ‘body of knowledge’. Los van het feit of Quine een punt heeft, gaat het al vele malen verder dan waar de gemiddelde comparatieve historicus is opgehouden).

Na mijn hoofd gebroken te hebben over een interessante thesis opzet besloot ik mijn irritatie om te zetten in een thesis. Een thesis waarin ik de comparatieve methode zou gaan bekritiseren aan de hand van een casus: het (vaak comparatieve) historisch onderzoek naar secularisering. Op zich een erg interessant idee en de begeleiders waren akkoord.

Afgelopen zomer begon ik te lezen en te schrijven over het thema, maar kwam al snel tot de conclusie dat het een erg, erg droge manier van geschiedschrijving is. Het bekritiseren (kapotmaken!) van methoden kan erg leuk zijn, maar niet bij een vakgebied waar elke hoogleraar er al van overtuigd is dat zijn vakbroeders verkeerd bezig zijn. Hoe meer boeken ik las, hoe stelliger ik ervan overtuigd raakte dat het priegelen aan de methodologie van mensen die zelf weer aan de methodologie priegelen van mensen die aan methodologie priegelen niet de reden is dat ik ooit geschiedenis ben gaan studeren.

Vanochtend ging het snel. Ik overviel de coördinator van mijn master zonder afspraak in zijn kantoor en vertelde wat mijn problemen waren. Om een lang verhaal kort te maken: Ik studeer geen comparative history meer, maar ben ingestroomd in de nieuwe master ‘politiek en maatschappij in historisch perspectief’. Alle vakken van afgelopen jaar tellen mee, alleen de scriptie moet nog geschreven worden. (En daarnaast vermaak ik me natuurlijk nog opperbest met history and philosophy of science, maar dat is weer een ander verhaal).

En wat een vrijheid geeft dat opeens! Na maanden (vrij naar Rousseau) vrij te zijn geweest in ketenen kan ik nu opeens naar mijn boekenkast kijken en me bedenken wat me echt interesseert. Iets over Willem Frederik Hermans of Louis-Ferdinand Celine? Of iets naar aanleiding van Safranski’s het Kwaad? Of toch maar iets rond mijn strategische held Machiavelli? Best verleidelijk om eerst weer een jaar na te denken over alle opties.

De Engelstalige versie van het boek had ik al eens eerder gelezen (en gerecenseerd) voor een vak over Einstein. Het inspireerde me vooral om tijdens een kort bezoek aan Kopenhagen niet alleen ‘de toerist uit te hangen’, maar ook een bezoek te brengen aan het Niels Bohr instituut. Behalve Legoland, debiele moslims die striptekenaars aanvallen, en Vikingen heeft Denemarken namelijk ook nog een geschiedenis vol interessante figuren en Niels Bohr (1885 – 1962) hoort daar zeker bij. Zoals in de recensie hieronder te lezen was hij degene met wie Einstein van mening verschilde.

Een bezoekje aan het instituut is zeer de moeite waard. Officieel is het niet geopend voor publiek, maar mailen voor een afspraak is erg eenvoudig. Het adres daadwerkelijk vinden en het gebouw binnenkomen is een stukje lastiger. Na vier deuren geprobeerd te hebben wees een oude, kromlopende man ons de weg. Hij leidde ons naar binnen, een erg kleine lift in, drukte zonder aarzelen op wat knoppen en keek ons vervolgens hulpeloos aan toen de lift blokkeerde. Later bleek deze man Ben Roy Mottelson te zijn, een 84-jarige natuurkundige die in 1975 samen met de zoon van Bohr de Nobelprijs voor de natuurkunde kreeg. Toch grappig. Na twee hete minuten in de lift gingen de deuren weer open.

In het instituut is onder meer het Bohr archief gevestigd: Een kleine bibliotheek, een boel zwart-wit foto’s en, en dat is eigenlijk het meest interesante, nagemaakte ‘gedachte-experimenten’ die Bohr cadeau kreeg van zijn studenten die in een jolige bui waren. Zo zou hij met Kerst een in elkaar geknutselde versie van Einstein’s light box hebben gekregen (zie foto, en zie recensie voor info). Verder is ook zijn oude werkkamer in tact gelaten sinds zijn dood in 1962. Al met al een leuk uitstapje dus. In dezelfde categorie, als je toch in Kopenhagen bent: het observatorium van Tycho Brahe dat midden in de stap ligt en dat wandelend te beklimmen is. Overigens is het in 2013 honderd jaar geleden dat het Bohr-atoom werd geconstrueerd, en het Instituut houdt een symposium om dat te herdenken. Papers zijn welkom, maar ik waag me er maar niet aan.

Hieronder de recensie in De Groene Amsterdammer van 11 augustus 2010. Wegens redactionele wijzigingen kan de tekst in het blad enigszins afwijken van de tekst hier.

Bestaat de maan als niemand er naar kijkt?

Er was een tijd waarin natuurkundigen een hartgrondige hekel aan natuurkunde hadden. ‘Was ik maar cabaretier of iets dergelijks geworden’ verzuchtte Wolfgang Pauli, een hoogleraar aan de Eidgenössische Technische Hochschule Zürich. Nobelprijswinnaar Max Born meende dat hij aardig bedreven begon te raken in ‘de kunst van het gokken naar correcte formules’ en de Oostenrijkse Erwin Schrödinger deed zijn best zich te distantiëren van onderzoek waar hij eerder succesvol aan had bijgedragen: ‘Ik vind het niks, het spijt me dat ik er ooit iets mee te maken heb gehad.’ We schrijven begin twintigste eeuw, de opkomst van de kwantummechanica.

In Kwantum: Einstein, Bohr en het grote debat over de natuurkunde beschrijft Manjit Kumar hoe wanhoop en vervreemding de overhand krijgen wanneer alle natuurkundige conventies overboord moeten worden gezet om te begrijpen wat er zich op subatomair niveau afspeelt. De klassieke, mechanische natuurkunde van de negentiende eeuw voldeed niet langer en de ontdekking van het kwantum bracht een aardverschuiving teweeg. Het was het soort omslag dat wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn met recht een paradigmawisseling zou noemen. Kumar hierover: ‘Kwesties van oorzaak en gevolg, of de vraag of de maan bestaat als niemand er naar kijkt, waren sinds de tijd van Plato en Aristoteles het domein van filosofen geweest, maar met de komst van het kwantum werd er door de grootste natuurkundigen van de twintigste eeuw over gediscussieerd.’ De grootste geesten van de twintigste eeuw zouden hun leven aan de nieuwe theorie wijden.

Het verhaal over het kwantum begint in december 1900 wanneer de Duitse natuurkundige Max Planck, bekent in de Duitse academische wereld vanwege zijn conservatieve, observerende karakter, worstelt met een berucht dilemma over elektromagnetische straling. Hij wil een oplossing vinden voor het vraagstuk van het ‘zwarte lichaam’, een object dat alle elektromagnetische straling die er op valt absorbeert en vanaf bepaalde temperaturen weer begint uit te stralen. Al sinds de jaren vijftig van de negentiende eeuw werd de vraag gesteld hoe de intensiteit van de straling zich verhoudt tot de temperatuur van het lichaam en de frequentie van de straling. De theoretische onderbouwing van de experimentele data blijft tekortschieten en uiteindelijk besluit Planck in een wanhoopspoging al zijn traditionele overtuigingen overboord te zetten en de wiskundige structuur van energie te veranderen in zijn berekeningen. Het kwantum, de kleinst mogelijke hoeveelheid energie in de vorm van een deeltje, was geboren. Wetenschapshistorici zouden er nog lang over twisten of Planck zich realiseerde wat hij gedaan had: ‘Er is een verschil tussen iets ontdekken en het volledig begrijpen, vooral in een overgangstijd.’

De hoofdrolspelers in het wetenschappelijk debat dat volgde waren Albert Einstein en Niels Bohr. Einstein was één van de eersten om in te zien welke gevolgen de berekeningen van Planck zouden hebben. In één van zijn papers uit 1905, zijn annus mirabilis, suggereerde Einstein zelfs dat licht zich soms gedraagt alsof het uit deeltjes bestaat, iets wat zonder Planck’s wiskundige truc van enkele jaren daarvoor niet mogelijk zou zijn geweest. De Deen Bohr, briljant maar zwijgzaam, was geïnteresseerd in het onderzoek naar de structuur van atomen van zijn professor aan Cambridge, Ernest Rutherford. In 1913 wist de theoreticus Bohr de experimenten van de praktisch ingestelde Rutherford dusdanig te interpreteren dat het een belangrijke stap richting de basis van de kwantummechanica was.

Einstein en Bohr ontmoeten elkaar voor het eerst in het Berlijn van 1920 en in de daaropvolgende jaren bereikt het debat over de kwantummechanica zijn hoogtepunt. De heren respecteerden elkaar, maar waren het oneens over de willekeur die kwantummechanica met zich meebracht. Einstein kon geen afstand doen van de causaliteit die volgens hem belangrijk was in wetenschap (‘God dobbelt niet’), terwijl Bohr tot het uiterste ging om ‘zijn’ Kopenhagen interpretatie van de theorie, waarin waarschijnlijkheid een grote rol speelde, te verdedigen (‘Stop God te vertellen wat hij moet doen’).

Kumar beschrijft uitvoerig hoe beide mannen elkaar tijdens de Bohr-Einstein debatten bestookten met gedachte-experimenten. Zo introduceerde Einstein de ‘lightbox’; een hypothetische doos met een klok en een sluitingsmechanisme dat op gezette tijden een deeltje laat ontsnappen. Voor en na het vrijlaten van het deeltje wordt de doos gewogen. Volgens Bohr’s Kopenhagen interpretatie kan het gewicht van het deeltje niet vastgesteld worden, maar volgens Einstein moet dit wel mogelijk zijn. Bohr bleef een nacht wakker, wanhopig proberend een weerlegging te bedenken. De volgende ochtend had hij de oplossing; Door Einstein’s eigen relativiteitstheorie toe te passen zou blijken dat het nauwkeurig wegen van een deeltje tóch onmogelijk is. Doordat de lightbox beweegt bij het vrijkomen van het deeltje, beweegt de klok zich in het zwaartekrachtveld en wordt het bijhouden van de tijd beïnvloedt binnenin de doos. Einstein meende later dat kwantummechanica ‘een stukje van de uiteindelijke waarheid’ bevat, maar wijde de laatste decennia van zijn leven voornamelijk aan het verenigen van de fundamentele natuurwetten in één raamwerk, de zogeheten unified field theory.

Kwantum is een boek geworden dat de bekende kloof van onbegrip tussen alfa’s en bèta’s kan overbruggen, zonder de zaken simpeler voor te doen dan ze zijn. Enerzijds weet Kumar complexe fysische concepten begrijpelijk te beschrijven voor een breed publiek. Tabellen, grafieken en een uitvoerig begrippenregister helpen de lezer zonder achtergrond in de exacte wetenschappen. Anderzijds plaatst hij het onderzoek en de debatten in maatschappelijke context. Voorbeelden hiervan zijn de aandacht voor Einstein’s vlucht uit Duitsland in 1933, het onderzoek voor de atoombom dat Bohr verrichte in Los Alamos, en Planck’s lastige verhouding met het nationaalsocialisme. Het illustreert dat wetenschap zich niet afspeelt in een vacuüm, maar onderhevig is aan persoonlijke grillen van onderzoekers, twee wereldoorlogen, economische malaise en antisemitisme.

De nacht voordat Bohr stierf in november 1962 had hij op het schoolbord in zijn studeerkamer een schematische tekening van Einstein’s lightbox gemaakt. Einstein maakte nog aantekeningen voor zijn unified field theory op zijn ziekbed. Kumar is er in geslaagd een indrukwekkend boek te schrijven over een debat dat zo belangrijk was voor de betrokkenen dat zij hun overtuigingen mee namen in het graf.

Uitgeverij: Ambo Anthos
Oorspr. titel: Quantum. Einstein, Bohr and the Great Debate about the Nature of Reality
Vertaling: Han Visserman
Bindwijze: Paperback
Omvang: 464 p.
ISBN: 9789026321368
Prijs: € 34.95
Datum: Juni 2010

M’n column op DUB gaat vlak voor de zomer over de boeken die je in je koffer moet proppen of op je iPad moet downloaden om de vakantie door te komen. Hij is HIER te vinden op de website, of gewoon hieronder te lezen.

Vijf boeken voor de zomer

Ik weet niet hoe het met jullie zit, maar ik heb een hekel aan studenten die in de zomervakantie vergeten dat ze zich het jaar ervoor bezig hielden met John Locke, de grondslagen van het recht of biochemie, en dit uiten door zo hard mogelijk te zuipen en te feesten op Chersonissos, Salou of een andere hedendaagse versie van Gomorra. Maar vooruit, ook een Utrechtse student heeft zijn zwakheden en om de academische faux pas van een all-in-trip naar Lloret te compenseren deze boekentiptopvijf. Voor in de koffer.

EEN

Deze zomer met stip op één in de Coen’s-zomerboeken-top-vijf is het meesterwerk De meester en Margarita van Michael Boelgakov (1891 – 1940). Een boek waar ik erg van onder de indruk ben. Sterker nog, niet alleen ik ben er van onder de indruk. Het boek inspireerde Mick Jagger tot het schrijven van Sympathy for the devil, één van de beste Stones nummers. Ook Salman Rushdie’s The satanic verses is zwaar beïnvloedt door Boelgakov’s stijl.

Boelgakov schreef het werk tussen 1920 en 1940 en het wordt vaak beschouwd als een aanklacht tegen de toenmalige Sovjetmaatschappij. Een prachtig veelzijdig verhaal waarin de duivel Moskou onveilig maakt, een schrijver koortsachtig bezig is een roman over Pontius Pilatus te schrijven en ondertussen zijn ware liefde vindt: Margarita. Sfeerbeeld: het verhaal speelt zich af in een bloedheet Moskou waarin iedereen zich kapot drinkt in louche nachtclubs.

TWEE

Misschien wat vreemd, maar de tweede plek gaat naar een boek dat ik nog niet uit heb. Maar eigenlijk komt dat mooi uit, want Tom Harris van Stefan Themerson is ook vreemd. Themerson is het soort man waar je alleen maar jaloers op kunt zijn: hij studeerde natuurkunde en architectuur en was schrijver, dichter, fotograaf en filmmaker. In Tom Harris schetst hij, deels aan de hand van brieven, het verhaal van de mysterieuze Harris die in Engeland en Italië geschaduwd wordt door diverse personen.

Uiteindelijk schijnt het erop uit te draaien dat Harris gefascineerd raakt door het feit dat een spiegel wel links en rechts verwisseld, maar boven en onder niet. Sfeerbeeld: Tijdens de eerste hoofdstukken wandelt Harris met een aap op z’n rug. Filosoof en tijdgenoot van Themerson Bertrand Russell noemde het boek ‘nearly as mad as the world’ en zo’n man vertrouw je op zijn woord, toch?

DRIE

Voor nummer drie blijven we dicht bij huis. Hoewel ik Rotterdam een verschrikkelijke stad vind, is de stad het toneel van de roman Karakter, geschreven door Ferdinand Bordewijk (1884 – 1965). En eerlijk, Karakter kan zich moeilijk in een andere Nederlandse stad afspelen. Katadreuffe, opgegroeid in een arme Rotterdamse wijk met slechts zijn handwerkende moeder en communistische vriend Jan, wordt onder curatele gesteld na het failliet gaan van zijn sigarenzaak. Bij het zien van het kantoor van zijn curator besluit hij jurist te worden.

De weg naar dit doel is vol tegenslagen: Zijn vader Dreverhaven blijkt deurwaarder aan hetzelfde kantoor te zijn en hij wordt nogmaals failliet verklaard. Bijna wordt hij niet beëdigd tot advocaat vanwege vermeende communistische sympathieën. Kil en zakelijk beschreven, maar een absolute aanrader. Tevens verfilmd en gelauwerd met een Oscar. Geen sfeerbeeld, de Rotterdamse haven uit begin jaren dertig zegt wel genoeg, lijkt me.

VIER

Wetenschapshistoricus Rienk Vermij sleept met zijn Een kleine geschiedenis van de wetenschap de vierde plek binnen. Een helder en beknopt overzicht van de ontwikkeling van de wetenschappelijke traditie. Interessant is dat Vermij niet van grootse ontdekking naar grootse ontdekking springt, maar veel tijd neemt om de wetenschappelijke cultuur per periode te omschrijven.

Waar de meeste boeken over wetenschapsgeschiedenis voornamelijk gaan over de wijze waarop Crick en Watson het DNA ontrafelden of hoe Newton de spreekwoordelijke appel op zijn hoofd kreeg, is dit dus iets bijzonders. Fondsen waarmee wetenschap mogelijk is gemaakt, laboratoria vol medewerkers die saai standaardwerk doen, en de opkomst van vakbladen zijn ook het beschrijven waard, zo laat Vermij zien. Sfeerbeeld: de prachtige, onscherpe foto van Einstein die college geeft.

VIJF

Doe jij altijd het licht uit omdat je bang bent voor muggen? Verspilde moeite! Waarom dat zo is lees je in Mug van Bart Knols. Knols is medisch entomoloog en heeft meer dan honderd wetenschappelijke artikelen gepubliceerd over muggen. In een leuke stijl gaat hij als een ware vakidioot tekeer over zijn onderzoek en weet hij er ook een politieke boodschap in te verwerken.

Volgens een ruwe schatting is de helft van de mensen die ooit geleefd hebben gestorven aan een insectenbeet (denk bijvoorbeeld aan de beten van rattenvlooien die de pest verspreiden en malaria) en Knols ziet het dan ook als een grote uitdaging voor de mensheid om muggenverspreiding onder controle te krijgen. Zie voor een sfeerbeeld: http://www.youtube.com/watch?v=7V_GBQclQfc

Als je armen er na een paar weken mooi zomerweer hetzelfde uit zien als de mijne, dan is Mug zeker een aanrader.

Geniet ervan.

Wat telt er echt?

We ervaren tijd op verschillende manieren. Soms vergeten we het, soms zijn we er ons pijnlijk bewust van. De ervaring van eindigheid leidt vaak tot de vraag: Besteed ik mijn tijd wel goed? Kortom: de klok tikt door, maar wat telt er echt in mijn leven? We starten deze nieuwe serie met een interview met Coen Brummer (HV lid).

Coen Brummer (1986) is lid van het HV, politiek actief voor D66 en in 2009 een van de bedenkers van de brievenbusstickeractie ‘NEE Creationisme, JA Darwin’. Coen studeert aan de Universiteit van Utrecht geschiedenis en filosofie. Daarnaast heeft hij een eigen blog en is hij twitteraar.

Ben je baas over je tijd of is het andersom?

Niemand is de baas over zijn tijd. Het is niet vast te pakken of te beïnvloeden, en om het nog ingewikkelder te maken: we weten sinds 1905 zelfs dat tijd een relatief fenomeen is.
Ik zou niet durven te zeggen dat ik daar de baas over ben! Maar goed, in het dagelijks leven zou je kunnen zeggen dat ik vaak in de schemerzone zit en ik realiseer me dat de eerste optie het beste is. Je zou de baas over je eigen agenda moeten zijn. Toch ren ik vaak van deadline naar deadline en zeg ik eigenlijk te vaak ‘Ja’ op leuke aanbiedingen.

Bij levenskunst gaat we ervan uit dat mensen hun leven zelf vorm kunnen geven. Welke delen van jouw leven en karakter kunnen wel wat vormgeving gebruiken?

Je kan je afvragen of je wel echt vorm aan je eigen leven kan geven. ‘Der Mensch kann zwar tun, was er will, aber er kann nicht wollen, was er will’. Wat ik in elk geval een mooie karaktereigenschap vind is wanneer mensen kunnen glimlachen om iets wat je het menselijk tekort zou kunnen noemen.
Zelf erger ik me nog te vaak aan van alles en nog wat: politici, journalisten, medestudenten, docenten en vooral aan mijn huisgenoot.

Wat vind je moeilijk aan het leven?

De keuzes die je moet maken, omdat je tijd hier maar beperkt is. Maar dat is in het algemeen een luxeprobleem.

Welke levenskunstenaars inspireren jou?

Wanneer iemand onder de definitie levenskunstenaar valt, is een twistpunt, maar ik kan van alles van Willem Frederik Hermans genieten. Zijn romans, zijn toneelstukken, zijn briefwisselingen, het feit dat hij Wittgenstein vertaalde, de fotografie die hij vooral als hobby beoefende: alles stond bij die man in het teken van een bepaald soort wereldbeeld. Ik vraag me wel eens af in hoeverre hij daar bewust aan bouwde, of dat het vanzelf ging.

Met welke van de deze vier deugden heb jij de meeste affiniteit: moed, rechtvaardigheid, matigheid of verstandigheid?

Verstandigheid. In sommige gevallen moet iemand zich moedig, rechtvaardig of gematigd opstellen, maar de deugd verstandigheid geeft juist antwoord op de vraag wanneer je op een bepaalde manier moet handelen. Het lijkt in deze reeks een soort koepelbegrip: Probeer verstandig te zijn, daar komen die andere deugden uit voort.

Zijn er momenten in je leven dat je vreselijk tevreden bent over jezelf en denkt: dit is wat ik wil, hoe ik wil zijn en hoe ik wil leven?

Dat gaat eigenlijk op voor de laatste anderhalf jaar. Ik vind het elke dag weer enorm interessant om te studeren (geschiedenis en filosofie) en ook daarnaast heb ik de gelegenheid om veel dingen te doen die ik interessant vind. Ik ben hoofdredacteur van DEMO, het ledenmagazine van de Jonge Democraten, werkte vorig jaar voor D66, en schrijf en praat regelmatig over maatschappelijke of wetenschappelijke onderwerpen, zoals de evolutie.

Heb je een voorstelling over hoe je leven er over vijf jaar uitziet?

Het is een cliché, maar het gaat wel vaak op: ‘Life is what happens to you while you’re busy making other plans.’ (John Lennon) Laat ik me dus maar niet aan voorspellingen wagen.

Stel je hebt nog een half jaar te leven, wat zou je dan nog doen?

Ik ben niet zo van de rare uitspattingen. Ik zou gewoon doorgaan met wat ik nu doe, denk ik.

Hoe zou je oud willen worden?

Een paar dagen geleden hield ik een verhaal over Charles Darwin voor een afdeling van het Humanistisch Verbond. De oudste dame in het publiek was 103 en uitgerekend zij maakte het me voortdurend moeilijk met lastige vragen over hoe je religie definieert en wat de rol van religie is. Zo dus!

Volgens mij ben ik zo met websites. De komende tijd zal ik deze zoveelste versie langzaam updaten. Geduld dus!